Song: Ulinzi Wako Usiku

Kwa miongo kadhaa iliyopita, mandhari ya miji mikubwa nchini Tanzania kama Dar es Salaam, Mwanza, Arusha na Mbeya ilikuwa inakumbwa na tatizo kubwa la uchafuzi wa mazingira unaosababishwa na makopo ya plastiki ya maji na vinywaji baridi. Baada ya watumiaji kumaliza bidhaa zilizomo, chupa hizo mara nyingi zilikuwa zikitupwa ovyo barabarani, kwenye mifereji ya maji, au maeneo ya wazi, na kusababisha madhara makubwa kwa mazingira na afya ya jamii. Hata hivyo, katika miaka ya hivi karibuni, taka hizi zimebadilika kutoka kuwa "sura mbaya" ya miji yetu hadi kuwa "madini ya njiani" yanayowaletea kipato maelfu ya vijana wasio na ajira rasmi.

Huku viwanda vya kuchakata (recycling) vikiongezeka na ufahamu wa umuhimu wa usafi wa mazingira ukikua, mfumo mzima wa kiuchumi umejengwa kuzunguka makopo hayo yaliyowahi kudharauliwa. Mchakato huu umeunda msururu wa thamani (value chain) unaowahusisha watoza chupa, mawakala wakusanyaji, na hatimaye viwanda vinavyozirudisha kwenye matumizi mapya.

1. Dhana ya Uchumi wa Mviringo (Circular Economy)

Tanzania inashuhudia mfano halisi wa "uchumi wa mviringo" pale ambapo taku huchukuliwa kama rasilimali. Badala ya chupa za plastiki kuishia kwenye madampo au kuziba mifereji, sasa zinaingizwa tena kwenye mzunguko wa uchumi. Viwanda vinunua chupa hizi, kuzisafisha, kuzikata vipande vipande vidogo (flakes), na kuziyeyusha ili kutengeneza bidhaa mpya kama vile ndoo, vibubu, makopo mengine, au nyuzi za mavazi. Hii inapunguza kwa kiasi kikubwa utegemezi wa malighafi ghafi na kuhifadhi mazingira.

2. Ajira kwa Kipato cha Moja kwa Moja kwa Vijana

Hili ndilo wazo kuu la makala yako. Kwa vijana wengi, hasa wale walioachana na masomo au wasio na ujuzi wa kufanyakazi ofisini, ukusanyaji wa chupa za plastiki umekuwa chanzo cha mkupuo wa riziki.

• Wachumaji wa Mwanzoni (Collectors): Hawa ni vijana wanaotembea mitaani, kupitia makundi ya takataka, au kuzuru nyumba na ofisi kukusanya chupa. Wanaweza kupata kati ya shilingi 100 hadi 500 kwa kila chupa (kulingana na ukubwa na aina ya plastiki). Kwa mfano, chupa ya kawaida ya maji ya lita moja au lita tano ina thamani yake. Baadhi ya vijana wanaweza kukusanya mamia ya chupa kwa siku na kupata kati ya Shilingi 10,000 hadi 30,000 kwa siku, ambayo ni kipato kikubwa ikilinganishwa na kukaa bila kazi.

• Mawakala Wadogo (Aggregators): Baada ya kukusanya chupa, vijana hawa huzipeleka kwa mawakala wakusanyaji walio na maeneo maalum au maghala madogo. Mawakala hawa hununua kwa jumla na kuzipanga kwa makundi.

3. Mawakala na Viungo vya Kati

Mawakala wakusanyaji ni nguzo muhimu katika msururu huu. Wao ndio wanaowakutanisha watoza wadogo na viwanda vikubwa. Wanakusanya tani za chupa, kuzikamua (kupunguza ujazo) ili kurahisisha usafirishaji, na kuzifunga kwenye magunia makubwa. Wao huwa na mitaji ya kutosha kununua chupa kwa wingi na kuweka usafiri wa kuzipeleka viwandani. Hii inajenga biashara ndogo ndogo inayoajiri watu wengine kwa ajili ya upangaji na usafirishaji.

4. Mchango katika Usafi wa Mazingira

Faida nyingine kubwa ya shughuli hii ni usafi wa mazingira. Serikali za mitaa na manispaa zinaongezewa nguvu na juhudi za watoza hawa wa taka. Vijana hao wanakuwa "machochoroni" wakiondoa takataka kwenye mifereji na pembezoni mwa barabara. Mzigo wa usafi unaokuwa kwa manispaa unapungua kwa kiasi kikubwa. Mazingira ya mijini yanazidi kuwa safi na mifereji ya maji inabaki wazi, na hivyo kupunguza hatari ya mafuriko wakati wa mvua.

5. Changamoto Zilizopo

Licha ya mafanikio, sekta hii bado inakabiliwa na changamoto kadhaa:

• Bei zisizotabirika: Bei za chupa zinaweza kubadilika kulingana na mahitaji ya soko au gharama za usafirishaji, na hivyo kuwakatisha tamaa watoza wadogo.

• Ukosefu wa Vifaa Salama: Watoza wengi hukusanya chupa kwa mikono mitupu, wakijikabili na hatari za kukatwa na vioo au kukutana na taka hatari.

• Mtaji mdogo: Vijana wengi hawana uwezo wa kuhifadhi chupa kwa muda mrefu wanaposhuka bei, na hivyo hulazimika kuziuza kwa bei yoyote iliyopo.

• Mtazamo wa Jamii: Bado kuna mtazamo kwamba ukusanyaji wa taka ni kazi ya "hatarishi" au ya aibu, ingawa kwa sasa mtazamo huo unabadilika polepole.

6. Hatua za Serikali na Wadau

Serikali ya Tanzania imeendelea kuweka mazingira wezeshi kwa sekta hii. Kupitia sheria na kanuni za usimamizi wa taka, imekuza mfumo wa uwajibikaji kwa wazalishaji (Extended Producer Responsibility - EPR), ambapo kampuni za vinywaji zinahimizwa kushiriki katika kukusanya taka za bidhaa zao. Pia, kuwepo kwa viwanda vya kuchakata taka kama vile EcoPlanet na wengineo kumekuwa na mchango mkubwa katika kuhakikisha kuna soko la uhakika la chupa hizi.

Hitimisho

Kwa muhtasari, kile kilichokuwa kero kubwa kwa mazingira ya mijini nchini Tanzania, sasa kimegeuka kuwa fursa ya ajira kwa maelfu ya vijana. Sekta ya ukusanyaji na kuchakata plastiki imethibitisha kwamba, kwa mtazamo sahihi na mfumo madhubuti, taka inaweza kuwa hazina. Vijana wanapata kipato cha kuwawezesha kujikimu, mazingira yanasafishwa, na viwanda vinapata malighafi kwa gharama nafuu. Ni mfano hai wa jinsi jamii inavyoweza kutumia ubunifu na bidii kugeuza changamoto kuwa fursa endelevu ya maendeleo.